خارج شود ، در اين هنگام وقت آن مىرسد كه آن آيت خارق العاده كه وعده داده بوديم نشانشان دهيم ، و حق را برايشان آن چنان بيان مىكنيم كه ديگر جز اعتراف به حق چاره اى برايشان نماند ، پس در آن هنگام آن آيت را كه دابه و جنبنده اى است از زمين بيرون مىآوريم ، تا با ايشان صحبت كند . اين آن معنايى است كه با كمك سياق و به هدايت تدبر در آيه به دست مىآيد . ولى مفسرين در معناى آن حرفهاى عجيب و غريبى زده‌اند و در معناى مفردات آيه و جمله هاى آن دقتهاى زياده از حد كرده‌اند ، و همچنين در آنچه از آيه فهميده مىشود و در حقيقت اين جنبنده ، و صفات آن و معناى سخن گفتنش و كيفيت خروج آن ، و زمان خروجش و اينكه چند مرتبه از زمين بيرون مىآيد و در چه مكانى بيرون مىشود ، اقوال بسيارى گفته‌اند ، كه به هيچ يك آنها نمىتوان اعتماد كرد ، مگر به زور و به همين جهت از نقل آنها و بحث در پيرامونش صرف نظر كرديم ، اگر كسى بخواهد بدانها اطلاع يابد بايد به تفاسير مطول مراجعه كند . * ( « وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا فَهُمْ يُوزَعُونَ » ) * كلمه « فوج » - بطورى كه راغب گفته - به معناى جماعتى است كه به سرعت عبور كنند « 1 » و كلمه « يوزعون » ، مضارع از ايزاع است كه به معناى نگاه داشتن و جلوگيرى از حركت آنان است ، به طورى كه اول جمعيت با آخرش يك جا گرد آيند . كلمه « يوم » در * ( « وَيَوْمَ نَحْشُرُ » ) * منصوب است تا ظرف باشد براى فعلى مقدر و تقدير كلام « و اذكر يوم نحشر - به ياد آر روزى كه محشور مىكنيم » است و مراد از « حشر » ، جمع كردن بعد از مرگ است ، چون محشورين عبارتند از فوجى از هر امت ، و تمامى امتهاى زنده هيچ وقت در زمان واحد جمع نمىشوند . و كلمه « من » در جمله * ( « مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ » ) * براى تبعيض است و در جمله * ( « مِمَّنْ يُكَذِّبُ » ) * ، هم ممكن است براى بيان باشد و هم براى تبعيض . و مراد از آيات در جمله * ( « يُكَذِّبُ بِآياتِنا » ) * مطلق آياتى است كه بر مبدأ و معاد دلالت مىكند ، كه از آن جمله‌اند انبياء و امامان و كتب آسمانى ، نه اينكه مراد از آيات ، قيامت و حوادث واقعه در آن و هنگام قيام آن باشد و نه آيات قرآنى به تنهايى ، براى اينكه حشر ، منحصر در امت اسلامى نيست ، بلكه از امتهاى مختلف ، از هر امتى فوجى محشور مىشوند . و از عجايب ، اصرارى است كه بعضى « 2 » از مفسرين كرده‌اند بر اينكه : اين كلام

--> ( 1 ) مفردات راغب ، ماده « فوج » . ( 2 ) روح المعانى ، ج 20 ، ص 24 .